Tagespegel – Kalkulator alkoholu we krwi

Jedzenie wpływa przede wszystkim na to, jak szybko i jak wysoko rośnie poziom. Tłuste i bogate w białko posiłki zatrzymują alkohol dłużej w żołądku, zanim dotrze do jelita cienkiego, gdzie większość przechodzi do krwi. Wchłanianie rozkłada się przez to w czasie – wartość szczytowa jest niższa i późniejsza.

Jedzenie wpływa też na skuteczną ilość: przy pełnym żołądku większa część alkoholu jest rozkładana w żołądku i wątrobie, zanim w ogóle trafi do krwi – tzw. deficyt wchłaniania. Im więcej zjadłeś, tym większy ten ubytek. To, co mimo wszystko trafi do krwi, i tak trzeba na końcu w całości rozłożyć, a to wymaga czasu.

Dlatego w danych ciała jest pole „Jedzenie?”. Zależnie od wyboru (nic, trochę, dużo) kalkulator przyjmuje dłuższy czas wchłaniania i większy deficyt wchłaniania. Linia ciągła – a więc wartość „teraz” i wskaźnik – pozostaje celowo ostrożna: pełna ilość alkoholu, średnia eliminacja 0,15 ‰ na godzinę. Zacieniony obszar wokół pokazuje prawdopodobny zakres: górna granica z pełnym szczytem i wolną eliminacją (0,1 ‰/h), dolna granica z deficytem wchłaniania (10–30 % zależnie od zawartości żołądka) i szybką eliminacją (0,2 ‰/h). Orientacyjnie, nie dokładny przedział ufności.

Domyślnie kalkulator liczy według klasycznego modelu Widmarka: gramy czystego alkoholu dzieli się przez masę ciała pomnożoną przez stały współczynnik dystrybucji (około 0,68 u mężczyzn, 0,55 u kobiet). Jest to proste, ugruntowane od niemal stu lat i uznawane w sądach. Stały współczynnik zna jednak tylko masę ciała i płeć – dwie osoby o tej samej wadze, lecz o bardzo różnej budowie, otrzymają tę samą wartość, mimo że ich udział wody w organizmie jest inny.

Jeśli w sekcji „Dane ciała” podasz opcjonalnie swój wzrost, możesz przełączyć się na udoskonalony model Seidla. Zachowuje on podstawowy wzór Widmarka, ale oblicza współczynnik dystrybucji na podstawie masy ciała i wzrostu zamiast stałej liczby. W eksperymentach z piciem tak obliczone wartości znacznie lepiej odpowiadały rzeczywiście zmierzonym poziomom we krwi niż sztywny współczynnik.

Model Watsona idzie o krok dalej: na podstawie wzrostu, masy ciała i (u mężczyzn) wieku najpierw szacuje całkowitą wodę w organizmie i z niej wyprowadza współczynnik dystrybucji. Fizjologicznie jest to podejście najbardziej zindywidualizowane i uchodzi w literaturze sądowej za preferowaną podstawę do szacowania wody w organizmie. Ważne: wszystkie trzy modele zmieniają tylko współczynnik dystrybucji – wchłanianie i eliminacja (około 0,15 ‰ na godzinę) pozostają takie same, a wszystkie nadal są szacunkiem, nie pomiarem. Bez dodatkowych danych aktywny pozostaje klasyczny Widmark.

Dla samego poziomu alkoholu: twoją wątrobę nie obchodzi, w jakiej kolejności alkohol dotarł. Liczy się wyłącznie całkowita ilość czystego alkoholu, twoja masa ciała i czas – dokładnie te wielkości, na których pracuje ten kalkulator. Czy najpierw piwo, potem wino, czy odwrotnie: przy tej samej ilości alkoholu osiągasz ten sam poziom promili.

Powiedzenie trzyma się jednak uparcie i ma podłoże psychologiczne. Kto zaczyna od lekkiego piwa, a później przechodzi na mocne wino lub wódkę, często niepostrzeżenie pije szybciej więcej alkoholu – poziom rośnie stromiej, niż się wydaje. Przejście „w górę” sprzyja więc przesadzie, nie sama kolejność.

Kontrolowane badanie Uniwersytetu Witten/Herdecke i Uniwersytetu Cambridge (2019) nie znalazło dowodów, że kolejność wpływa na kaca – ani rodzaj, ani kolejność napojów nie zmieniały istotnie jego nasilenia. Krótko: kac bierze się z ilości, nie z choreografii. „Piwo przed winem” to raczej wskazówka do umiaru niż prawda biologiczna.

Uczucie ciepła po digestifie jest prawdziwe, ale mechanizm jest inny, niż się sądzi. Alkohol raczej spowalnia opróżnianie żołądka, niż je przyspiesza. Ciężki, obfity posiłek zostaje więc raczej dłużej w żołądku – kieliszek jedynie maskuje uczucie pełności, ponieważ alkohol przytępia percepcję i rozluźnia mięśnie.

To, co wielu odczuwa jako „pomoc w trawieniu”, to przede wszystkim gorzki, ziołowy składnik wielu digestifów: substancje gorzkie mogą pobudzać wydzielanie śliny i soku żołądkowego. Ale do tego nie potrzeba alkoholu – gorzka herbata lub bezalkoholowy wyciąg ziołowy działa tak samo, nie podnosząc poziomu.

Dla twojego poziomu alkoholu kieliszek liczy się normalnie: 2 cl przy 40 % to około 6 gramów czystego alkoholu. Jako miłe zakończenie posiłku niewiele mu można zarzucić – tyle że „trawisz” raczej mimo niego niż dzięki niemu.

Niestety nie. Organizm eliminuje alkohol w w dużej mierze stałym tempie – około 0,1 do 0,2 ‰ na godzinę (średnio ok. 0,15), niezależnie od tego, co jeszcze robisz. Ta eliminacja zachodzi niemal w całości przez wątrobę i nie da się jej zauważalnie przyspieszyć ani kawą, ani zimnym prysznicem, ani świeżym powietrzem, ani sportem, ani wymiotami.

Kawa i inne środki pobudzające robią właśnie to: rozbudzają. To wręcz zdradliwe, bo kofeina maskuje zmęczenie, nie usuwając osłabienia reakcji, oceny sytuacji i koordynacji. Czujesz się sprawniejszy, niż jesteś – niebezpieczne zwłaszcza za kierownicą.

Jedyne, co naprawdę pomaga, to czas. Właśnie to pokazuje szacunek „trzeźwy od” w tym kalkulatorze: zgrubna prognoza, kiedy twój poziom obliczeniowo wróci do 0,0 ‰. Kalkulator używa średniej szybkości eliminacji 0,15 ‰ na godzinę; zacieniony obszar na wykresie pokazuje możliwy zakres od 0,1 do 0,2 ‰ na godzinę. Do tego czasu żadna sztuczka nie pomoże – tylko czekanie.

W powiedzeniu jest średnio coś na rzeczy, ale wyjaśnienie jest bardziej biologiczne niż kulturowe. Alkohol rozprowadza się w wodzie ustrojowej, a tkanka mięśniowa zawiera wyraźnie więcej wody niż tłuszczowa. Ponieważ ciało kobiety ma średnio statystycznie nieco wyższy udział tłuszczu, ta sama ilość alkoholu rozkłada się na mniej wody ustrojowej – poziom promili wychodzi wyższy.

Dokładnie to odwzorowuje tzw. współczynnik dystrybucji Widmarka: ten kalkulator stosuje około 0,68 dla mężczyzn i 0,55 dla kobiet. Przy tej samej wadze i tej samej ilości wypitego alkoholu u kobiet wychodzi więc obliczeniowo wyższy poziom. Do tego kobiety mają średnio nieco mniej enzymu rozkładającego alkohol – dehydrogenazy alkoholowej – w żołądku.

Ważne jest słowo „średnio”: umięśniony, lekki mężczyzna może mieć mniej korzystną wartość niż postawna kobieta. Współczynnik to przybliżenie dla średniej populacji, nie wynik pomiaru indywidualnego – twoja dzienna dyspozycja może się znacznie różnić.

Zasnąć tak, dobrze spać nie. Alkohol działa uspokajająco i często skraca czas zasypiania – stąd wrażenie, że pomaga. Ale gdy tylko organizm zaczyna go rozkładać, efekt się odwraca: druga połowa nocy staje się bardziej niespokojna, z częstszym budzeniem i płytszym snem.

Cierpi zwłaszcza sen REM, faza marzeń sennych ważna dla regeneracji i pamięci. Alkohol najpierw ją tłumi, a później organizm „nadrabia” ją we fragmentach – efektem są żywe sny, poty i znane budzenie o czwartej nad ranem. Rozluźniający wpływ na mięśnie gardła nasila też chrapanie i bezdechy.

W sumie po strzemiennym zasypiasz szybciej, ale śpisz gorzej – i budzisz się mniej wypoczęty. Jako środek nasenny alkohol to więc zły interes, który dodatkowo napędza poranny kac.

Cena to fałszywy trop. Główną przyczyną kaca jest po prostu ilość alkoholu plus jego działanie jako trucizny komórkowej i środka odwadniającego – a ta jest chemicznie identyczna w drogim i tanim napoju. Kto pije dużo, ma kaca, niezależnie od tego, co jest na etykiecie.

Niewielkie ziarno prawdy jest przy tzw. substancjach towarzyszących (alkohole fuzlowe i związki aromatyczne, fachowo „kongenery”). Ciemne alkohole jak whisky, koniak czy czerwone wino zawierają ich więcej niż jasne jak wódka czy gin i podejrzewa się, że nasilają kaca. Ale ich zawartość ma niewiele wspólnego z ceną – droga whisky może zawierać ich więcej niż tania wódka.

To, co przy trunkach dobrej jakości często łagodzi kaca, to sposób picia: dobre wino sączy się wolniej i w mniejszych ilościach niż tanie musujące na imprezie. Nie cena więc cię ratuje, lecz tempo i ilość.

Przyzwyczajenie zmienia przede wszystkim to, jak alkohol się odczuwa – nie ile go jest we krwi. Kto pije regularnie, rozwija tolerancję: mózg reaguje mniej wrażliwie, więc przy tym samym poziomie wydaje się i czuje mniej pijany. Ale sam poziom promili jest dokładnie taki sam jak u osoby niewprawnej.

To właśnie prawdziwe niebezpieczeństwo tej „tolerancji”: nie docenia się własnego stanu. Podczas kontroli drogowej liczy się wyłącznie zmierzona wartość, nie subiektywne poczucie trzeźwości. Kto ma 1,3 ‰, a czuje się sprawnie, i tak jest w zakresie istotnym karnie.

Na dłuższą metę wysoka tolerancja jest ponadto sygnałem ostrzegawczym, nie komplementem: pokazuje, że organizm przystosował się do regularnego picia, i często idzie w parze z rosnącymi ilościami. Ten kalkulator nie zna przyzwyczajenia – pokazuje ci trzeźwą wartość liczbową, niezależnie od tego, jak „bezpiecznie” się czujesz.

Osławiony zapach alkoholu powstaje nie tyle w ustach, ile w płucach. Gdy tylko alkohol krąży we krwi, jego część przechodzi przez pęcherzyki płucne do wydychanego powietrza – czuć go więc, dopóki we krwi jest mierzalny alkohol. Zapach nie jest zatem powierzchownym nieświeżym oddechem, lecz bezpośrednim odbiciem poziomu, dlatego utrzymuje się nawet po umyciu zębów.

Jako zgrubna reguła: dopóki twój poziom jest powyżej zera, potencjalnie czuć – a ponieważ organizm eliminuje powoli, może to trwać wiele godzin, po zakrapianej nocy aż do późnego przedpołudnia. Typowy zapach „poranka po” to właśnie ten resztkowy alkohol, który jest jeszcze rozkładany. Alkohol dodatkowo wysusza usta i sprzyja bakteriom powodującym zapach, co wzmacnia efekt.

Przeciw samemu zapachowi nie pomaga ani guma do żucia, ani kawa, ani płukanka do ust – co najwyżej krótko maskują zapach, podczas gdy alkohol dalej wydostaje się z płuc. Jedyne, co naprawdę sprawia, że zapach znika, to ten sam czynnik co przy poziomie: czas. Gdy zapach znika, znaczy to zgrubnie, że alkohol jest też w dużej mierze rozłożony – ale nie da się z tego odczytać wartości we krwi.

Jeśli chodzi o promile, odpowiedź jest krótka: wino naturalne ma 12–13 procent tak samo jak każde inne. Etykieta nic nie mówi o ilości czystego alkoholu w kieliszku – a to właśnie ją przetwarza ten kalkulator. Pół litra wina naturalnego daje ten sam wynik co wino konwencjonalne o tej samej mocy.

Również przy kacu ilość wypitego alkoholu jest zdecydowanie najważniejszym czynnikiem. Kongenery – związki uboczne takie jak oleje fuzlowe, taniny czy aldehyd octowy – odgrywają rolę mierzalną, ale niewielką. W badaniu kontrolowanym bourbon, zawierający wielokrotnie więcej kongenerów, powodował silniejszego kaca niż wódka; efekt samego etanolu był jednak wyraźnie większy. Między dwoma winami ta różnica i tak jest mała.

Zostają siarczyny i ich zła sława. Nie ma żadnych dowodów na związek siarczynów z kacem. Rzeczywista nadwrażliwość na siarczyny dotyczy niewielkiej grupy i objawia się reakcją astmatyczną, a nie bólem głowy następnego ranka. Dla porównania: suszone owoce, na przykład morele czy rodzynki, zawierają wielokrotnie więcej siarczynów niż kieliszek wina.

„Wino naturalne” mówi zatem o sposobie produkcji, a nie o tym, jak je zniesiesz. Wpisz je jak każde inne wino – z ilością i mocą. Kalkulator nie czyta etykiet, a jeśli chodzi o promile, twój organizm też nie.

Praktycznie nie – ale „bezalkoholowe” nie znaczy „bez alkoholu”. W Niemczech piwo może być sprzedawane jako bezalkoholowe, jeśli zawiera najwyżej 0,5 % obj. Naprawdę blisko zera są tylko piwa wyraźnie oznaczone jako „0,0 %”: te mieszczą się poniżej 0,05 % obj., czyli poniżej jednej dziesiątej.

Co to oznacza we krwi, zmierzył Instytut Medycyny Sądowej Uniwersytetu we Fryburgu. Uczestnicy wypili w ciągu godziny 1,5 litra piwa bezalkoholowego o zawartości 0,41–0,42 % obj. W 67 nadających się do oceny zestawach danych alkohol wykryto tylko u 20 osób – najwyższy wynik wyniósł 0,0056 ‰. Najniższa strefa tego kalkulatora zaczyna się przy 0,3 ‰, czyli ponad pięćdziesiąt razy wyżej.

Rachunek możesz prześledzić tutaj. 1,5 litra przy ustawowym maksimum 0,5 % obj. to około 5,9 grama czystego alkoholu. Dla osoby ważącej 75 kg dałoby to według Widmarka nieco ponad 0,1 ‰ – gdyby wszystko trafiło do krwi naraz. W rzeczywistości spożycie rozkłada się na czas picia, a organizm rozkłada około 0,15 ‰ na godzinę. Rozkład jest szybszy niż dopływ, więc nic się nie kumuluje.

Dwa zastrzeżenia. Dla osoby zachowującej abstynencję z powodu uzależnienia resztkowy alkohol – a jeszcze bardziej znajomy smak – może być problemem; tu wyraźniejszym wyborem jest „0,0 %”. A kto w krótkim czasie wypije bardzo duże ilości, nie zobaczy tego na skali promili, ale poczuje w żołądku.